Lịch sử streetwear: từ đường phố Mỹ đến toàn cầu

Lịch sử streetwear không bắt đầu từ sàn diễn hay tạp chí thời trang. Nó bắt đầu từ những con phố thật, những đứa trẻ thật, và những thứ họ mặc vì cần thiết chứ không phải vì trend. Từ bãi biển California đến khu Bronx ồn ào, rồi vượt Thái Bình Dương sang Nhật, cuối cùng lan ra khắp thế giới, streetwear đi một hành trình dài hơn 40 năm để trở thành ngôn ngữ thời trang chung của cả một thế hệ. Bài này mình viết để kể lại hành trình đó, không theo kiểu sách giáo khoa mà theo kiểu bạn bè ngồi kể nhau nghe.

Thập niên 80: surf, skate và cái nôi California

Nếu phải chọn một điểm xuất phát cho nguồn gốc streetwear, mình sẽ chọn bờ biển California những năm đầu thập niên 80.

Lúc đó, cộng đồng surfer và skater không quan tâm đến thời trang. Họ cần đồ thoải mái để trượt ván, đủ bền để ngã hàng chục lần một ngày, và đủ rẻ để không tiếc khi rách. Áo tee oversized, quần shorts rộng, sneaker đế phẳng, cap lưỡi trai úp ra sau. Không ai gọi nó là "phong cách", đó chỉ là quần áo của người làm việc ngoài trời.

Shawn Stussy là người đầu tiên nhìn thấy tiềm năng thương mại ở đây. Ông bắt đầu ký tên mình lên những tấm ván surfboard theo kiểu graffiti, rồi in luôn cái chữ ký đó lên áo tee để bán cho khách. Năm 1984, Stussy ra đời như một thương hiệu chính thức. Đây là lần đầu tiên một brand được xây dựng từ văn hóa đường phố thật sự, không phải từ meeting room hay showroom.

Mình thấy điều thú vị ở đây là: Stussy không cố tạo ra một "phong cách". Họ chỉ mặc những gì cộng đồng của họ đã mặc, rồi đặt tên lên đó. Đó là công thức mà về sau Supreme, Off-White, và hàng trăm brand khác đều học theo.

Hip-hop New York và bước ngoặt văn hóa đường phố

Trong khi California đang lướt sóng, cách đó 4.500 km, New York đang sục sôi theo cách khác.

Bronx thập niên 80 là nơi hip-hop ra đời. DJ, MC, breakdancer, graffiti writer, họ tạo ra một nền văn hóa hoàn toàn mới từ không có gì ngoài sáng tạo và đường phố. Và giống như surfer California, họ cũng có "đồng phục" riêng: Adidas track jacket, Puma sneaker, bomber jacket, cap snapback, dây chuyền chunky đeo ngoài áo.

Run-DMC là cái tên bắt buộc phải nhắc đến. Khi họ mặc Adidas Superstar không buộc dây lên sân khấu Madison Square Garden năm 1986, Adidas không trả một đồng sponsorship nào. Đó chỉ là thứ họ mặc thật sự ngoài đường. Nhưng sau đó, hợp đồng triệu đô đầu tiên giữa một thương hiệu thể thao và nghệ sĩ hip-hop được ký kết. Lịch sử thay đổi.

Hip-hop đưa văn hóa đường phố vào phòng khách của người Mỹ qua MTV. Lần đầu tiên, cách ăn mặc của cộng đồng da đen ở các khu nghèo thành thị được nhìn thấy trên toàn quốc. Không phải qua fashion week, mà qua âm nhạc.

Nhật Bản thập niên 90: khi Harajuku reinterpret mọi thứ

Có một điều ít người biết về lịch sử streetwear: Nhật Bản không chỉ tiếp nhận nó, họ tái định nghĩa nó.

Thập niên 90, Harajuku trở thành trung tâm thời trang đường phố Nhật với những brand như A Bathing Ape (BAPE) của Nigo. Người Nhật không copy streetwear Mỹ, họ lọc nó qua lăng kính văn hóa của mình: chi tiết hơn, kỹ lưỡng hơn, đôi khi kỳ lạ hơn. Camo pattern của BAPE đến giờ vẫn là một trong những graphic dễ nhận ra nhất trong streetwear toàn cầu.

Điều đáng chú ý là người Nhật hiểu rất rõ khái niệm "limited release" trước khi phần còn lại của thế giới biết đến hype culture. BAPE chỉ bán ở một vài cửa hàng, số lượng có chủ ý giới hạn. Người mua phải xếp hàng. Đó là tiền thân của toàn bộ drop culture mà giờ Supreme, Nike SNKRS, và mọi brand đang áp dụng.

Supreme và Stussy: hai trụ cột của streetwear hiện đại

Không thể viết về lịch sử streetwear mà bỏ qua Supreme.

James Jebbia mở cửa hàng Supreme đầu tiên ở Lafayette Street, New York năm 1994. Mục tiêu ban đầu rất đơn giản: làm không gian cho cộng đồng skater downtown Manhattan. Không gian rộng rãi để trượt ván vào, bàn ghế để ngồi chơi, và một dòng áo quần đủ mặc khi trượt.

Cái box logo đỏ trắng của Supreme lấy cảm hứng từ tác phẩm của nghệ sĩ Barbara Kruger. Nó đơn giản đến mức ai cũng có thể làm giả, nhưng không ai có thể làm ra "cái real thing". Và đó chính là giá trị của nó: không phải vật liệu, không phải thiết kế phức tạp, mà là cộng đồng đứng sau cái logo đó.

Stussy thì khác. Thay vì xây một community tập trung ở một địa điểm, Shawn Stussy xây một mạng lưới. Ông tặng áo cho những người có ảnh hưởng ở các thành phố khác nhau, tạo ra cảm giác "bộ lạc toàn cầu" trước khi khái niệm influencer marketing tồn tại. Nếu Supreme là thành trì, Stussy là mạng lưới.

Cả hai approach đó đều được sao chép vô số lần sau này. Bạn có thể nhìn vào bất kỳ brand streetwear nào hiện tại và tìm thấy ADN của một trong hai.

Mốc lịch sử quan trọng của streetwear

Năm	Sự kiện
1980	Văn hóa surf và skate California hình thành "đồng phục" đường phố đầu tiên
1984	Stussy ra đời, brand streetwear đầu tiên có tên tuổi chính thức
1986	Run-DMC ký hợp đồng với Adidas, hip-hop chính thức gặp thời trang
1993	BAPE thành lập tại Tokyo, Nhật Bản bắt đầu reinterpret streetwear theo cách riêng
1994	Supreme mở cửa hàng đầu tiên ở New York
2000s	Drop culture và hype sneaker trở thành hiện tượng toàn cầu
2017	Louis Vuitton x Supreme, streetwear chính thức bước vào high fashion
2019	LVMH mua lại Off-White, streetwear trở thành ngành công nghiệp tỷ đô

Bùng nổ toàn cầu 2010s: từ niche đến mainstream

Thập niên 2010 là lúc mọi thứ thay đổi tốc độ.

Instagram ra đời năm 2010. Đột nhiên, một đứa trẻ ở Hà Nội hay Lagos hay Seoul có thể nhìn thấy outfit của người Nhật, người Mỹ, người Anh mỗi ngày. Khoảng cách địa lý không còn là rào cản để tiếp cận văn hóa nữa. Streetwear toàn cầu hóa không phải nhờ các tập đoàn thời trang, mà nhờ điện thoại và mạng xã hội.

Kanye West với dòng Yeezy, Virgil Abloh với Off-White, Pharrell Williams với Human Made, các nghệ sĩ không còn chỉ là người mặc streetwear mà trở thành người tạo ra nó. Ranh giới giữa nhạc sĩ, nghệ sĩ, và designer biến mất.

Năm 2017, Louis Vuitton x Supreme là thời điểm thế giới fashion chính thức thừa nhận: streetwear không còn là "thứ của đám trẻ nổi loạn" nữa. Nó là thời trang thật sự, có giá trị kinh tế và văn hóa ngang với haute couture. Bài streetwear xâm nhập high fashion có nói chi tiết hơn về giai đoạn này nếu bạn muốn đọc thêm.

Mình nhớ lần đầu mặc một chiếc áo có logo ra đường, bị mẹ hỏi "cái áo đó mua ở đâu mà giá như vậy". Lúc đó mình không biết giải thích thế nào. Nhưng bây giờ thì hiểu: người ta không trả tiền cho vải hay chỉ. Họ trả tiền cho cộng đồng, cho câu chuyện, cho cảm giác thuộc về một thứ gì đó. Đó là thứ streetwear bán được mà không phải thời trang nào cũng làm được.

Streetwear ở Việt Nam và thế hệ trẻ hiện nay

Streetwear đến Việt Nam muộn hơn, nhưng bắt rễ nhanh hơn mình nghĩ.

Thế hệ 2000s lớn lên với YouTube và Instagram đã tiếp xúc với văn hóa đường phố quốc tế từ rất sớm. Không cần đi New York hay Tokyo, chỉ cần mở điện thoại là thấy được cách người ta mặc ở Shibuya hay SoHo. Cộng thêm nền kinh tế tăng trưởng, tầng lớp trung lưu trẻ có tiền để chọn đồ theo sở thích thật sự.

Điều mình quan sát thấy là giới trẻ Việt Nam không chỉ copy streetwear nước ngoài, họ đang dần tạo ra phiên bản của riêng mình, pha trộn yếu tố địa phương vào. Đây đúng là con đường mà Nhật Bản và Hàn Quốc đã đi trước. Nếu muốn hiểu tại sao streetwear phù hợp với văn hóa đường phố châu Á, bài hip-hop, skateboard và surf culture giải thích khá rõ về nền tảng văn hóa này.

Nếu bạn muốn bắt đầu xây tủ đồ streetwear mà không biết bắt đầu từ đâu, thứ đơn giản nhất là một chiếc áo streetwear tốt, fit đúng, graphic có câu chuyện. Không cần hype, không cần đắt. Chỉ cần thật.

FAQ

Streetwear bắt đầu từ đâu? Nguồn gốc streetwear có thể truy về cộng đồng surf và skate California đầu thập niên 80, song song với văn hóa hip-hop ở New York cùng thời kỳ. Hai dòng chảy này phát triển độc lập rồi giao thoa nhau, tạo ra nền tảng của streetwear hiện đại.

Stussy hay Supreme ra đời trước? Stussy ra đời năm 1984, Supreme năm 1994. Stussy được xem là brand streetwear đầu tiên có tên tuổi chính thức. Supreme xuất hiện sau nhưng đóng góp lớn hơn trong việc định hình drop culture và hype culture.

Tại sao streetwear lại đắt như vậy? Giá của streetwear không chỉ phản ánh chi phí sản xuất. Nó phản ánh sự khan hiếm có chủ ý, giá trị cộng đồng, và câu chuyện văn hóa đằng sau sản phẩm. Một chiếc áo Supreme hay Off-White đắt vì ít người có, và người có nó thuộc về một cộng đồng cụ thể.

Streetwear có phải là xu hướng tạm thời không? Mình không nghĩ vậy. Streetwear đã tồn tại hơn 40 năm và liên tục thích nghi với từng thế hệ mới. Hình thức thể hiện có thể thay đổi, nhưng nguyên tắc cốt lõi, thứ đồ xuất phát từ cộng đồng thật, mang câu chuyện thật, sẽ không biến mất.

Kết: streetwear là ngôn ngữ, không phải mốt

Nhìn lại toàn bộ hành trình đó, từ bãi biển California qua Bronx qua Harajuku đến Việt Nam, thứ xuyên suốt không phải là một kiểu áo hay một logo cụ thể. Đó là ý tưởng rằng thời trang thuộc về người mặc nó, không thuộc về người thiết kế hay người bán nó.

Nếu bạn mới bắt đầu tìm hiểu về streetwear, hãy đọc thêm streetwear là gì để có nền tảng vững hơn trước khi đi sâu vào lịch sử từng brand. Và nếu bạn đã sẵn sàng bắt đầu, một chiếc áo streetwear đúng chất là bước khởi đầu tốt nhất.